|
|
|
DERLEYEN
Dr.Recep ALBAYRAK |
|
|
A) YAREN'İN TANIMI : |
|
a)
Kelime Anlamı : |
|
Yaren, Farsça "dost, tanıdık,
ahbap" anlamlarını taşıyan "YAR" kelimesi
kökenlidir.Çoğulu "YARAN",yerel söyleniş
biçimi "YAREN" dir. |
|
|
|
|
|
b)
Kurumsal Anlamı : |
|
Yaren kelimesi, kurumsal
anlamda hem topluluğun tamamı(MEHMET YAVUZ YARENİ , OPEL
AHMET YARENİ vb.gibi ) hem de bu
|
|
yapı içinde
yer alan üyeler için kullanılır.(Ahmet yaren, Hasan
yaren vb.gibi).Yaren hem topluluğun adı,hem de bu
topluluğu oluşturan üyelerin sıfatıdır.Her üye "YAREN"
adı ile anılır. |
|
Yaren, mensuplarının
özelliklerine göre lakap ile (Kınsız Bıçak Kullananlar
Yareni - Hayalperestler Yareni vb.gibi) veya
Yarenbaşılarının adı ile de (Asım Simav Yareni, Opel
Ahmet Yareni , Mehmet Yavuz Yareni vb.gibi)
isimlendirilir.Kısaca ifade |
|
etmek gerekirse, üyesi ve
mensubu olduğu topluma faydalı, sosyal ve kültürel
hizmetlerin yanısıra , üyeler arasında ekonomik
dayanışmayı amaçlayan geleneksel sivil toplum
kuruluşudur. |
|
B) YAREN'İN TARİHÇESİ : |
|
Yaren , Orta Asya'dan ,
Selçuklular tarafından getirilmiş bir terbiye
müssesesidir.Simav'ın coğrafi konumu nedeniyle ,
anayollara uzak olması ve ilçenin kendi kendine yeten
bir ekonomiye sahip olması nedeniyle, geleneklerini
büyük ölçüde koruyarak,Yaren'in bozulmadan günümüze
ulaşmasına sebep olmuş, ayrıca şehir kültürünün
gelişmesine katkı sağlamıştır. |
|
Çeşitli kaynaklara göre,
Simav halkı , Batı Türkistan'dan göç ederek
Anadolu'ya gelen Türkmen Uç Beyleri'nin
soyundandır.Simav'daki Yaren'in kaynağının 1000 yıl
öncesine Orta Asya'ya uzandığı, Simav'da ilk Yaren'in
1080 yıllarında kurulduğu, bu dönemde toplantıların
kadın-erkek birarada yapıldığı,Yavuz Sultan Selim'in
Hilafeti İstanbul'a taşımasından (1517) sonra, Oğuz-Maturidi
hoşgörüsünün sona erdiği ve Arap-Eş'ari itikadı
doğrultusunda sadece erkeklerin toplandığı rivayet
edilmektedir. |
|
Osmanlı Hükümeti ' nin
yönetim zaafiyetinin olduğu dönemlerde bilhassa
gelişen bu müessese , mahalli asayiş ve huzurun
korunmasına büyük katkıda bulunmuş , istilacılara karşı
çete muharebelerine katılmış , Simav ve yöresinde ,
üstlerine düşen vazifeyi hakkıyla yerine getirmiştir. |
|
Kaynak kişilerden bazıları
Yaren'i Ahilik'in bir uzantısı veya kalıntısı olarak
kabul ederken,diğer bazı kaynaklar Ahilik ile herhangi
bir bağlantısının olmadığını söylemektedir. İster Ahilik
ile bağlantısı olsun, isterse olmasın , doğru olan,
Yaren'in eşsiz bir ahlak adap, terbiye, usul-erkan
öğrenme müessesesi olduğudur.Aynı zamanda da modern
insan yetiştirme kurumudur. |
|
Özellikle 1900 - 1920 yılları
arasında faaliyet gösteren ve "Kara Tavuk Yareni" olarak
adlandırılan, içki ve kumar toplulukları hariç tutulacak
olursa , Simav ' da 26 tane Yaren topluluğu vardı.Bugün
ise,geleneklere riayet eden tek bir Yaren topluluğu
mevcuttur.(2006-MEHMET YAVUZ YARENİ) |
|
Balkan, Çanakkale ve İstiklal
Savaşı yıllarında Yaren toplantıları sazendesiz ve
içkisiz yapılmıştır.Türkiye'nin muhtelif bölgelerinde
"Yaren" adı altında faaliyet gösteren, ancak Simav'daki
Yaren ile herhangi bir benzerliği bulunmayan
teşkilatların olduğu bilinmektedir. |
|
|
|
 |
|
C) YAREN'İN KURULUŞU : |
|
Simav'da Yaren toplulukları
faaliyetlerini genellikle Ekim ayından, Mayıs ayı sonuna
kadar sürdürmek üzere,her yıl yeniden kurulur.Bu usul
eskiden halkın iş yoğunluğunun hafiflediği bir dönem
olduğu için benimsenmiştir. Günümüzde bu tarihlere bağlı
kalmaksızın kuruluşa öncülük yapan kişilerin
çalışmalarını tamamlaması ile faaliyete başlamaktadır.
uruluş herhangi bir ayda olabilmektedir.Bitiş tarihi ise
yarenlerin tamamının ev açma sırasını savmasına göre
belirlenmektedir. |
|
Yeni dönem Yaren'inin
kuruluşu iki türlü olabilmektedir. |
|
|
|
|
1 - Kurucu heyet ile |
|
|
|
|
|
|
|
2 - Kurucu heyet olmaksızın. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Bir önceki Yaren' in Veda
Toplantısı'nda, Kurucu Heyet belirlenmiş ise, bu
heyet,yeni dönem Yaren'inin kuruluşuna öncülük eder.Yeni
dönem Yaren'ine kimlerin devam edeceğini, geçmiş
dönemlerde Yarencilik yapan kişilerden, katılmak
isteyenleri, sazende heyetinin oluşumunu, ilk defa
Yaren'e katılacakları araştırır, edindikleri bilgileri
Yaren Heyeti ile paylaşarak, ilk toplantının tarihini ve
yerini tesbit ederler. İlk toplantı genellikle Yaren
Odası'nda yapılır. |
|
Kurucu Heyet tesbit edilmemiş
ise,bu görevi, günlük yaşamda her zaman birarada bulunan
birkaç Yaren üstlenir. Yeni Yaren ' in oluşumuna önayak
olur, kurucu heyet görevini yerine getirir. |
|
D) YAREN'İN OLUŞUMU
(TEŞEKKÜLÜ) : |
|
Yaren, 25 - 35 kişiden
oluşur.Bu kişilerin 1/4'ünün 50 yaş üzeri, 2/4'ünün
25-50 yaş arasında , 1/4'ünün ise 25 yaş altında
olmasına özen gösterilir. Bu yaş gruplarına sırası ile,
Büyük Yaren, Orta Yaren ve Küçük Yaren adı
verilir.Toplantı esnasında veya günlük yaşamda tüm
davranışlar bu sıraya göre düzenlenir,küçükler
büyüklerine saygıda kusur etmezler.Büyük Yarenler de
Küçük Yarenleri kollamaya, izlemeye ve denetlemeye özen
gösterir, yeri gelince ödüllendirilmelerini, yeri
gelince de cezalandırılmalarını sağlarlar. |
|
Alt yaş sınırı 15 - 16 ise
de, genellikle askerliğini yapmış kişiler bu topluluğa
ilgi duydukları için, bugün alt sınır 20 - 22 yaş
civarındadır.18 yaşından küçüklerin Yaren'ealınmaları,
velilerinin onayı ile olmaktadır.Yaren'e alınması uygun
görülen 18 yaşından küçük yarenlerin babalarından,
herhangi bir yere bağımlı olarak çalışanların da usta ve
işverenlerinden izin alınır. |
|
E) YAREN'E GİRİŞ ŞARTLARI : |
|
|
|
|
Yaren'e 15-16 yaşından büyük
erkekler girebilir.Kişinin sağlığının elvermesi şartı
ile herhangi bir üst sınır belirlenmemiştir. |
|
Yaren adayının ve
ailesinin,dürüst,iyi ahlaklı ve çevrelerinde saygın
kişiler olma-sı gerekir. Sır saklamasını ve büyüklere
itaat etmesini bilmelidir. Bu sıfatlardan herhangi
birinde veya yaren kurallarına uyma hususunda tereddüt
yaşayanlar, Yaren'e alınmaz. |
Yaren'e girmek isteyen bir
kişi,bu isteğini doğrudan Yaren'e iletemez.Yaren'de bu
lunan bir arkadaşının teklifi ve kefaletiyle girebilir.
Hakkında gizli soruşturma yapılan kişi olumlu bilgi
alınması halinde oylamaya alınır.Yapılan oylamada
"OYBİRLİĞİ" şarttır.Bir kişinin bile olumsuz oy
kullanması,adayın Yaren'e girişini engeller.Olumsuz oy
kullanan kişiye de bunun sebebi sorulmaz,oyunu
değiştirmesi için telkinde bulunulamaz.Bu nedenle,
Yaren'e alınacaklara, bu durum belli edilmez.Yani
oylamadan önce teklif götürülmez. Oylamadan geçen kişiye
teklif götürülür, kabul etmesi durumunda ilk toplantıya
davet edilerek yarene alınır. Oylamadan geçemeyen kişiye
de, bu durum " Sayımız doldu " gibi, kırıcı olmayan
tarzda iletilir. Sayı dolduğunda ise daha önce Yarenlik
yapmış olanlar, yarene yeni gireceklere tercih edilir.
Yarene, yaren üyelerinin
tamamı tarafından olumlu oy verilen kişiler
girebilir.Bir kişinin Yaren'e alınmaması, o
kişinin iyi bir şahsiyet olmadığı anlamına gelmez. |
Oylamada uygun
görülüp,Yaren'e üye olması kararlaştırılan kişilerin
eğitimi,mesleği ve ekonomik durumu ne
olursa olsun Yaren'e alınır.Yaren'de sıralamaya esas
kriter yaştır.
Herkes Yaren Büyüğü'nün
emirlerine uymak zorundadır. |
|
F) YAREN HEYETİ : |
|
|
|
|
|
|
Yaren Heyeti aşağıdaki
kişilerden oluşmaktadır. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1 - KÖŞE İHTİYARI |
|
|
|
|
|
|
|
2 - BÜYÜKYARENBAŞI |
|
|
|
|
|
|
3 - KÜÇÜKYARENBAŞI |
|
|
|
|
|
|
4 - YAREN SÖZCÜSÜ |
|
|
|
|
|
|
5 - MUHASİP |
|
|
|
|
|
|
|
Büyükyarenbaşı veya
Küçükyarenbaşı'nın katılamayacağı toplantılar gözönünde tutularak, birer de vekil
seçilmektedir. |
|
|
|
|
|
|
|
|
1 - Köşe İhtiyarı : |
|
|
|
|
|
|
Yaren'in en yaşlısıdır.Yaren
geleneği ve kanunlarını iyi bilen,bu konuda tecrübeli, sözünü ve sohbetini
dinleten,yarenlerce sevilip sayılan biri olması
gerekir.Yaren'i ve yareni yönetenleri
denetler.Gözlemcilik yapar.Suç işleyip ceza alan
yarenlerin cezalarını artırma veya eksiltmede söz
sahibidir. Büyükyarenbaşı'na ceza verip uygulamak da
görevleri arasındadır. Yaren Heyeti'nin aciz
kaldığı konulara müdahele eder , gerekirse çözüm yolu
gösterir. Köşe İhtiyarı'na ceza
verilemez, dayak atılamaz , Yaren'den kovulamaz. Sadece
sembolik olarak içki verilmez. "O'nu
geç" anlamında tepsi bir başkasına verilerek, hatası
belli edilir.Her zaman en son söz
O'nundur."O'NUN SÖZÜNÜN ÜSTÜNE SÖZ OLMAZ" |
|
Genellikle Büyükyarenbaşı'
nın arkasında kalan, gerektiğinde ortaya çıkan ve son sözü söyleyen
kişidir.Kararların adil bir şekilde alınıp,alınmadığını
denetler, Yaren'in saygınlığını temsil eder,
herhangi bir leke getirilmesine müsaade etmez.Köşe
İhtiyarı'nın vekili olmaz.Herhangi bir
nedenle toplantıya katılamazsa, makamı boş bırakılır. |
|
|
2 - Büyükyarenbaşı : |
|
|
|
|
Halk arasında dürüst bir kişi
olarak tanınan,işinde başarılı,sözünü
dinletebilen,sorunlara kolay ve sağlıklı çözümler
getirebilen , çabuk karar verebilen , adil davranan
ikameti sabit kişilerden seçilir.Yaren ' in manevi büyüğü ve
yöneticisidir. Yaren O'nun adı ile anılır. (2006-MEHMET YAVUZ YARENİ gibi)
Büyükyarenbaşı'nın sözleri
kanun gibidir.O'na itaat şarttır.Diğer bütün yarenlere kardeşi - evladı gibi
davranması , adil olması ve ayrımcılık yapmaması
kendisinden beklenir.Toplantılarda yareni
sessizliğe ancak o davet edebilir."ERO" çekmek, yani "er
olun!" toparlanın anlamındaki uyarıyı
sadece o yapabilir. Yaren toplantısı esnasında veya
dışarıdan kendisine iletilen suçları ve
suçluları belirler, bunlara uygun cezalar verir,
cezaların infazını sağlar.
Görevlerini aksatması
durumunda, diğer Yaren Heyeti mensupları aralarında anlaşarak Büyükyarenbaşı' nı
görevden alabilirler. Yerine yenisi seçilir , eski
Büyükyarenbaşı herhangi bir yaren gibi,
yarenciliğe devam eder.
Büyükyarenbaşı, adaylar
arasından oyçokluğu ile seçilir. |
|
|
3 - Küçükyarenbaşı : |
|
|
|
|
Yaren'de üstlendiği görevler
nedeniyle, titizlikle seçilir.Orta yaşlı,zeki,dinamik,cesur,hoşgörülü,alçak
gönüllü,yarenlerce sevilen,halk oyunu ve şarkıları
bilmesinin yanısıra, ikameti belli
olmalıdır.Yöneticilerin isteklerini yarenlere,
yarenlerin isteklerini yöneticilere iletir. Hizmet edecek
kişilerin seçimi , hizmetin şekli ve sürelerinin tesbiti
, sazendelerin hizmetlerinin aksamaması, oyuncuların seçimi Küçükyarenbaşı'nın
görevlerindendir.Hizmetlerinde eksiklik görülenler
ile Yaren'de hata yapanların cezalandırılmalarını
sağlar. |
|
Yarenlerin günlük yaşamdaki
problemlerinden, Yaren toplantılarının her aşama sının en iyi şekilde
hazırlanıp sonuçlandırılmasına kadar, çok geniş bir
yelpazede görev yapar.Yarenlerin hem anası, hem
de babası olarak adlandırılır.Küçükyarenbaşı da adaylar
arasından oyçokluğu ile
seçilir. |
|
|
4 - Yaren Sözcüsü : |
|
|
|
|
Öğrenim görmüş, güzel
konuşmasını bilen kişiler arasından seçilir.Yaren
Heyeti nin isteklerini dile getirir,
misafirleri tanıtır. Eski dönemlerde bulunmayan bu
görevin 1918 yılında ihdas edildiği
rivayet edilir.Büyükyarenbaşı'nın cahil bir kişi olması nedeniyle, hatalı sözler sarfetmesinden
ötürü ihtiyaç duyulmuştur. |
|
|
5 - Muhasip : |
|
|
|
|
|
|
Tecrübeli, hesaptan anlayan,
defter tutabilen, ikameti belli kişilerden seçilir.Yaren'in gelir-gider
hesaplarını tutar, herefenelerin (arifane) eşit olarak
toplanıp, ödemelerin zamanında,eksiksiz olarak
yapılmasından sorumludur.Dışarıya Yaren ile ilgili en
küçük bir borç bırakmaz.İstenildiğinde
herkese hesap verir.Küçükyarenbaşı ile irtibatlı
çalışır. Muhasiplik de, duyulan ihtiyaç
üzerine sonradan ihdas edilmiştir. |
|
|
G) YAREN TOPLANTILARI : |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Bir Yaren döneminde icra
edilen toplantı çeşitleri aşağıdaki gibidir. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1 - İlk toplantı ve yemin
töreni |
|
|
|
|
|
|
2 - Genel toplantılar |
|
|
|
|
|
|
|
3 - Kır toplantıları (sehra,piknik) |
|
|
|
|
|
|
4 - Orta Sofraları |
|
|
|
|
|
|
|
5 - Veda Yareni |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Bu toplantılar üç şekilde
icra edilir. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1 - Bütün masraflar
herefeneli (arifane) |
|
|
|
|
|
2 - İçki ve sazende ücretleri
herefeneli |
|
|
|
|
|
3 - "Yandığı yandığı yerde"
denilen bütün masrafların ev sahibince karşılanması. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
